GENeracja Słowa połączyła literaturę i historię

Program festiwalu łączył spotkania autorskie, panele dyskusyjne, warsztaty, konferencję naukową oraz działania teatralne i performatywne. Jego motywem przewodnim była historia – zarówno jako element lokalnej tożsamości i regionalizmu, jak i opowieść literacka o doświadczeniach jednostek oraz wspólnot.

Festiwal rozpoczął się od dwudniowej konferencji pt. „Wizje świata. Legendy, mity, baśnie i bajki w narracjach historycznych, etnograficznych i literackich”. Sesje odbyły się 17 i 18 września w Muzeum Zamkowym w Sandomierzu. Patronat naukowy nad konferencją objęły między innymi Polska Akademia Umiejętności oraz Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk.

Pierwszy dzień konferencji poświęcono przede wszystkim mitom, legendom, wierzeniom i opowieściom w literaturze i kulturze. Wystąpili prof. Henryk Czubała, dr Marzena Miśkiewicz, dr Alicja Soćko-Mucha, dr Justyna Gorzkowicz, dr Joanna Kulczyńska-Kruk i Jarosław Solecki. Mówili między innymi o filozofii czytania, demonologii ludowej i wierzeniach magicznych na Sandomierszczyźnie, semiotyce śmiechu, mitologii łemkowskiej oraz sandomierskich opowieściach według Oskara Kolberga. Wśród tematów znalazły się też legendy, klechdy i gadki oraz mit Orfeusza we współczesnych formach przekazu.

Drugi dzień konferencji, 18 września, poświęcono Brunonowi Jasieńskiemu w 125. rocznicę jego urodzin. Prof. Marta Rakoczy, dr Anna Fołta-Rusin, dr Piotr Banasiak, prof. Piotr Jaworski i Marcin Jarzyna przedstawili między innymi zagadnienia ruchów chłopskich i zwrotu ludowego w kontekście „Słowa o Jakubie Szeli”, przekładów „Palę Paryż” na języki obce, felietonistyki Jasieńskiego, jego wizerunku jako „literackiego kameleona” oraz motywu kobiety w jego twórczości.

Piotr Banasiak i Małgorzata Szyszka opowiedzieli o działalności związanej z „Brunonaliami” i pracy nad przedstawieniem „Bal Manekinów”. Konferencję zakończyły dyskusja oraz prezentacja wideopoematu inspirowanego twórczością Jasieńskiego.

W programie znalazły się także spotkania o książkach Magdaleny Grzebałkowskiej i Andrzeja Nowaka-Arczewskiego. Grzebałkowska, rozmawiając z Andrzejem Nowakiem-Arczewskim, przedstawiła „Dezorientacje. Biografię Marii Konopnickiej”. Rozmowa dotyczyła między innymi Dulębianki, córki Heleny, poglądów Konopnickiej i jej decyzji o odejściu od męża, a także kształtowania wizerunku poetki przez późniejsze biografie.

Andrzej Nowak-Arczewski opowiedział o książce „My z pałacu”, poświęconej pałacowi Karskich we Włostowie. Spotkanie prowadziła dr Danuta Paszkowska. Autor przedstawił historię rezydencji przez losy jej właścicieli, mieszkańców, pracowników i ich potomków, zestawiając dzieje budynku z pamięcią osób związanych z tym miejscem.

21 września dr Małgorzata Makowska rozmawiała z publicznością o „Umysłowym Stand-upie”, cyklu felietonów publikowanych w „Tygodniku Nadwiślańskim”. Wśród tematów znalazły się emocje, relacje, rodzina, nauka, zdrowie i współczesne technologie. Autorka poinformowała też, że pracuje nad książką, którą określa jako parabiograficzną.

Młodzi uczestnicy mieli wpływ na program festiwalu: to z ich inicjatywy odbyło się spotkanie z Julią Brylewską, wskazaną przez nich jako autorkę, którą chcieliby poznać. Rozmowę prowadziła debiutująca w tej roli Antonina Kuźmińska, a na spotkanie przyjechali czytelnicy m.in. z Gdańska, Kraśnika i Tarnogrodu. Tego dnia rozstrzygnięto również konkurs „Sandomierz – miasto zapisane słowem”: pierwszą nagrodę otrzymał Mikołaj Gładosz, drugą Anna Łączkowska, a trzecią Ewa Kasprzycka.

W spotkaniu z Grażyną Plebanek, które prowadził Radosław Kaczor, ważnym tematem była książka „Pola. Ukryte życie Apolonii Machczyńskiej-Świątek”. Autorka opowiada w niej o swojej babce, rozstrzelanej przez Niemców za pomoc Żydom. Rozmowa dotyczyła rodzinnej pamięci, odtwarzania losów konkretnej osoby na tle II wojny światowej oraz historii przekazywanej przez lata przede wszystkim w rodzinie.

Jednym z rozbudowanych punktów programu była „kryminalna sobota”. W panelu „Zorganizowana Grupa Literacka”, prowadzonym przez Annę Roży, uczestniczyli Weronika Mathia, Gabriela Pawlina, Ewa Przydryga, Mariusz Kanios i Michał Śmielak. Drugi panel, „Męski świat zbrodni”, poświęcono warsztatowi pisarskiemu, przygotowaniu materiału, konstruowaniu bohaterów i przedstawianiu przemocy w kryminałach. O tych zagadnieniach z Katarzyną Kunowską rozmawiali Grzegorz Brudnik i Wojciech Chmielarz.

Program kryminalnej soboty zamknęła rozmowa Eweliny Łaszczuk z Maciejem Siembiedą o „Gołoborzu” – powieści osadzonej w świętokrzyskim krajobrazie, nawiązującej do historii regionu, lokalnych wierzeń i pamięci przekazywanej między pokoleniami. W Parku Saskim pojawiły się kolejne „Ławki Mistrzów Kryminału”, dedykowane przez burmistrza Sandomierza Pawła Niedźwiedzia tegorocznym festiwalowym autorom kryminałów: Ewie Przydrydze, Weronice Mathii, Grzegorzowi Brudnikowi, Gabrieli Pawlinie, Wojciechowi Chmielarzowi i Maciejowi Siembiedzie.

24 września w Galerii Sztuki Widnokrąg odbyło się spotkanie z Wojciechem Bonowiczem, które prowadził Mieczysław Godyń. Rozmawiali przede wszystkim o poezji autora i jego tomie „Bardzo”, zawierającym czterdzieści jeden wierszy. Poruszono także temat miejsca poezji we współczesnym świecie; w zbiorze istotne są prostota, ironia i obserwacja codzienności.

W Kamienicy Oleśnickich aktorzy Teatru Dramatycznego SCK czytali fragmenty „Miasta mgieł” i „Miasta burz” Michała Śmielaka. Akcja obu powieści rozgrywa się w Sandomierzu i wykorzystuje historię miasta oraz lokalne legendy. Koncepcję i reżyserię czytania przygotowała Kamila Kremiec-Panek.

Dla młodszych odbiorców przygotowano spotkanie z Waldemarem Cichoniem, autorem serii książek o Cukierku, w Zamku Królewskim. Autor opowiedział o powstawaniu książek, przeczytał fragment „Jak się masz, Cukierku?”, odpowiadał na pytania dzieci i podpisywał książki.

Młodzież uczestniczyła w warsztatach „Pod skórą pod korą”, które prowadziła Renata Bednarz. Uczniowie II LO wykorzystywali obrazy zaczerpnięte z natury – mech, liście, kamienie, wiatr i deszcz – do opisywania emocji. Pisali również „prognozy pogody” odnoszące się do ciała i stanów emocjonalnych.

Dr Sylwester Łysiak prowadził warsztaty „Komunikacja werbalna – słowo w kontekście działania”. Uczestnicy ćwiczyli oddech, artykulację, dykcję i wykorzystanie głosu w komunikacji. W części praktycznej pracowali między innymi z wierszami i ćwiczeniami językowymi.

25 września w „Widnokręgu” odbyło się spotkanie poświęcone Wiesławowi Myśliwskiemu, zmarłemu w 2026 roku. O życiu i twórczości pisarza rozmawiali Krzysztof Burek, Jerzy Krzemiński i Jan Kaczmarski, a najważniejsze aspekty jego pisarstwa przedstawiła dr Danuta Paszkowska. Małgorzata Szczurek, wieloletnia redaktorka książek Myśliwskiego, poprzedziła czytanie fragmentów „Ostatniego rozdania” w wykonaniu Andrzeja Grabowskiego.

20 września w Katolickim Domu Kultury Teatr Przedmieście z Rzeszowa wystawił „Ucho igielne”, spektakl inspirowany twórczością Myśliwskiego. Przedstawienie dopełniło obecność pisarza w programie, pokazując jego twórczość za pomocą gestu, słowa i relacji aktorów z widzami. Teatr był jednym z kilku sposobów prezentowania literatury podczas festiwalu, obok spotkań autorskich i dyskusji.

Ostatni dzień festiwalu, w sobotę 26 września, rozpoczęły warsztaty „Tajemnice Wzgórza Jakubowego” prowadzone przez dr. Romana Chyłę. Uczestnicy zgłębiali historię kościoła św. Jakuba i klasztoru dominikańskiego, poznając związane z nimi zabytki i wydarzenia: najazdy mongolskie, płyty nagrobne, obraz Matki Bożej Różańcowej, portal, nagrobek księżnej Adelajdy oraz witraże Karola Frycza.

Anita Woźniak poprowadziła spotkanie z Wojciechem Tochmanem, którego punktem wyjścia była książka „Delfiny i Belzebub”. Dotyczy ona ogarniętej wojną Ukrainy oraz ludzi ratujących porzucone i zagrożone zwierzęta. Reporter mówił o swojej pracy, znaczeniu słuchania i odpowiedzialności za historie powierzone mu przez bohaterów, a także czytał fragmenty książki, w tym po ukraińsku.

Festiwal zakończyły „Historie mniejsze” Sandomierskiego Pisma Mówionego „Przetak”. Mieczysław Godyń opowiedział o codzienności, Renata Bednarz sięgnęła po poezję i prozę, Anna Frańczak przedstawiła historię wnuczka Wilhelma, Halina Sadecka wspominała Nową Dębę, a Anita Woźniak opowiedziała o sandomierskim fotografie Januszu Kwiatkowskim.

Program łączył badania naukowe i literackie z biografią, reportażem, powieścią, teatrem, poezją oraz historią mówioną. Obok uznanych pisarzy i badaczy uczestniczyły w nim dzieci, młodzież i mieszkańcy, którzy mogli słuchać, zadawać pytania, tworzyć własne teksty i dzielić się historiami. Organizatorzy podziękowali autorom, prelegentom, prowadzącym spotkania i panele, uczestnikom oraz patronom medialnym.

Festiwal zorganizowała Miejska Biblioteka Publiczna w Sandomierzu przy współudziale Sandomierskiego Centrum Kultury, Muzeum Zamkowego w Sandomierzu i Towarzystwa Naukowego Sandomierskiego. Partnerami wydarzenia były Galeria Sztuki Widnokrąg i Katolicki Dom Kultury, a patronem honorowym burmistrz Sandomierza Paweł Niedźwiedź. Przy wybranych wydarzeniach organizatorów wspierali pracownicy Urzędu Miejskiego w Sandomierzu. Projekt „Międzypokoleniowy Festiwal Literacki GENeracja Słowa. Edycja 2026” został dofinansowany ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury, a sponsorem festiwalu był Bank Spółdzielczy w Sandomierzu.

_{Źródło: Urząd Miejski w Sandomierzu}